Muzka Kurd Prand

Vedat Yldrm,11 Kasm 2009

 

Di v nivs de; ez dixwazim tecrubeyn xwe yn min di projeya Karde Trkler' de bi dest xistiye bi we re parve bikim. L bel; hewmn (agahiyn) ku ez li ser bisekinim ne akademk in, daxwaza min ew e ku ez end pirsan derxnim hol em bi hev re li ser van mijaran muneqee bikin.

Ewil; div em aroweya nrnn xwe diyar bikin da ku pirand rengniya xwe bi wazeke rast zelal binirxnin.

Ber her tit; ji bo nrneke rengn div xerteya and ya warn me were amade kirin. L mixabin, li Tirkiy li ser v mijar bi awayek pirand nehatiye sekinn. Rxistinn kurdan j di v war de karn sstematik ddirj nedomandine. Berhevkirina dans muzka gelr, berhavkirina xebatn droka devk wjeya devk bi awayek belawela bnzam berdewam bne.

Niha; li gor v nrn; em li ser end mijaran bisekinin:
- Div xebatn me ne di snorn syas, di snorn and de bidomin. Bi rast j, ber qirna netewedewletan warn me li gor v himendiy hatibn binavkirin. Weke mnak; herma Serhed, herma Botan Gelo bi pdiviyeke awa ew herm wisa hatine binavkirin: ji ber ku devok, muzk folklorn gund bajarn van hermn ku bi navek hatbn hesibandin hevpik in. Mnakek din em bidin; Di navbera Diyarbekir, Elezz, Melet Swas de ji aliy wazn mzk, xetek an j hewzeyek bi nav ncesaz' t zann.

- Binavkirinn etnk yan j ol mnak, rojhilata navn war misilmaniy ye yan j war Ereban e- j nrnn me teng dikin diibnin hev Ji ber ku li Mezopotamyay; gelek netewe ol bi hev re dijn.

- Ji aliy din; li v erdngariya and ku em behs dikin; div li ser tevgern koberiy, tevgern desthilatdaran tevgern li ser jiyana mirovn herm tsr kirine lkoln were kirin. Mnak; ber rin Yavuz Sultan Selm herma Dersm hermn ku Elew l dijiyan di bin serdestiya Sefewiyan de bn. Ji ber ku li v herm bi piran Elew dijiyan, gel v herm bi ran re tekil danb. Pit re Osmaniyan ew war dagir kir gelek zordar kir. ima em van buyern drok dinirxnin? Armanca me ew e ku em fehm bikin, gelo tekiliya Elewiyn Dersm Ehl Heq'an yn ku li ran dijn heye yan na. Ji ber ku, meqam rtmn Ehl-Heq'an Elewiyn Dersm Mera carinan diibin hev.

Ji ber v yek; ne mumkun e ku Mezra-Botan ku gelek and ol hebna xwe bi awayek hbrtk didomnin bi navn yek-etnk yan j yek-ol werin binavkirin.

- Ji bo tkiliyn and tsra (erka) hozann gerok j gelek girng e . Ji ber ku, ev hozan li gelek herman digerin yek caran muzk wjeya hermn biyan tnin hermn xwe; v danehev li gor xwe rove dikin bi wazeke n tevl anda xwe dikin.

**************

Bel; niha em li gor v arowey li ser end herman bisekinin:

Ne mumkun e ku li Mezra-Botan Kurd j di bin tsra andn derdora xwe de nemnin.
Kurdan j bi gelek geln din re jiyaneke hevpik ava kirine. Ji bo ba were fehmkirin, em hinek li ser sstema eran bisekinin: Di nav konfederasyona eran de ern ne kurd j hene- weke mnak, ber li Hekariy, ern Nastriyan ku ji neteweya Asriyan tn j cih digirtin.

Ji xeyn v; Li Hekariy Kurd Nastr dawetan bi hev re proz dikirin. Ne xerb govend muzkn hevdu bn Cil bergn wan j weke hev bn, ten li ser Nastriyan per (konik) hebn. Di v rew de; ne mumkun e ku di navber ritm meqamn Kurdan Nasturiyan de tkiliyek nebe. Kurd di cejnn girng de din seredana Nasturiyan, Nastur j din serdana Kurdan. Em dikarin bjin; ji aliy meqam, ritm, ewaza vokal, cudahiya muzka Hekar ya di nava mzka Kurdan de ji w tkiliya and ya bi Nasturiyan re tBi taybet forma ebend ten li Hekary t dtin mirovn Nastur j v form bi kar tnin. Li gel v; Yermen j li v herm jiyane. Km be j, ro em dikarin bigihjin strann Nasturiyan l mixabin opa anda Ermeniyan li Hekariy qet nemaye.

Em dikarin pirandiya Hekariy bi awayek git wisa binirxnin: anda v war herma Botan bandor li hev kirine gelek strann hevpik bne. Li jr -bar- li herma Behdnan j andeke hevpik t xuya kirin weyn van her du herman diibin hev. Ligel v we mzkn Uludere'y gelek cuda ne. Li gor agahiyan, geln v war ji ran Bar kober bne hatine vir.
Wexta ku me li Hekariy stran berhev dikirin, me dt ku gelek dengbjn v war ji xeyn dengbjiy hafiziy j dikin. wazn wan n strandina ayetn tsr li wazn strandina strann gelr kiriye. Di bin tsra meqamn Kuran de j mane. Em dikarin bjin ku ew meqam bi Ereban -ku ola slam anne v hwerm- gihitine v der. Ev bandor li herm Srt Bedlis j t xuyakirin, bi taybet j di nava strann ol de

Li v herm tevgern terqetan ji ber v yek j muzkn mstk gelek xurt in. Terqetan dikaribn bi hsan di nava mirovn v war de ola xwe belav bikirana. Ji ber ku, ev herm cihek ewle b ji bandora hukumetan j dr b. Ber danstendina navbera v herm ran Iraq gelo awa diqewim v tevger bandorek awa li muzkn v herm dikirDiv lkoln were kirin.
Hn j dizanin, medreseyn herm ji bo pketina and ziman kurdan rxistinn her girng bn. Ji xeyn ziman Faris Ereb, perwerdeya ziman Kurd j li van medreseyan hatib dayn. Berhemn helbestvann Kurd n wek Melay Cizir, Ehmed xan, Feqiy Teyran hatibn xwendin. Dersn tlavet' hatibn dayin ku agirt meqamn Quran' hn bibin. Li gor avkaniyan Helbestvan navdar Kurdan Feqiy Teyra di bin tsra wjeya ran de maye , bi taybet j di bin bandora feriuddin Atar de. Helbestn Feqiy Teyra di nav zidiyan de bi awayek devk t zann .
Li gel v yek; ber avabna snorn siyas, xelkn v herm ji bo danstandin yan j ji bo tenduristiy din bajar Urmiy yan j Musul ku ev bajar ji Wan bajarn din nziktir bn. Loma, div tkiliyn bi ran re yn di w wext de were kolandin.

Li Hekar li pareyek Wan, du er gelek xurt in. Pinyani Ertu. Era Pinyani hinek ji Ertuiyan muhefazakartir e. Di Dawatn wan de ten dengn nsanan t bikarann govend t gerandin. L, di dawatn Ertuiyan de dahol zirne j cih xwe digirin. Kesn ku li van enstrumanan dixin mitrib in bipiran ji herma Botan tne vir. Ew ji neteweya Qereiyan (Romanan) tn Qere bi Poayan- li herma Yermeniyan wisa t binavkirin- re merivn hev in. Ew gel di nav Kurdan de asmle bne bi kurd diaxivin. Wan ziman muzkn xwe mna Qereiyan neparastine. L em nizanin ku wan tsrek awa li muzka Kurd kiriye, ev j div were kolandin.
Mitribn Botan- bi taybet li Merdn- li ribab dixin. ima ribab ten li v herm ji al mitriban t bikarann? Ev enstruman di muzka Osmaniyan de j heye? Ev j pirsek e

Digel v; li van herman li Radyoya Yervan j t guhdarkirin. Di repertwara v radyoy de waza Serhet xwed chek girng e. Em dikarin bjin ku bi saya van radyoyan( Yervan, Bexda) di nava kurdan de repertwareke hevpik avabye.
Dengbjn Hekariy j digel repertwarn xwe repertwara Serhad ji v radyoy yan j bi tekiliyn bi bajar Wan re hn bne.
Radyoya Bexday j xizmet daye pirandiy. Gelek stranbj dengbjn kurdan bipiran ji ber sedemn siyas ko kirine Bar bedar bernameyn Radyoya Bexday bne. Enstrumantasyona van strann kurd ku di v radyoy de t lxistin di bin bandora Muzka Ereb de ye. Amurn tne bikarann incesaz' in, wek keman, d timpilk(darbiqe) . Sounda wan a Rojhilata Navn e l yn ku cra dikin karakteristikn (taybetmendiyn) mzka kurdan j dizanin.
Li vir ez dixwazim li ser mijareke din bisekinim: Peyva Muzika Ereb' ku em bi kar tnin j bi pirsgirk e. Ji bo gelek nsanan Rojhilata Navn ten war ereban t hesibandin. Ji ber ku gelek nsan di bin tsra oryantalizm de ne. Li rojhilata navn ji xeyn slam gelek oln din j hene, ji xeyn Ereban; Asur, Yermen, Cih, Nusayrhvd.

waza ncesaz' ku wazeke bajar ye- li bajarn Harpt-Elezz-,Diyarbekir, Melet, Swas Rihay j xuya dibe ev xet bi nav Xeta ncesaz ' t bikarann. Derdora van bajaran ber j kozmopolt b-Suryan, Yermen, Tirk, Kurd- bipiran li gund zozanan-, mamrn Osmaniyan hem bi hev re dijiyan. Bajarbn li wan deran gelek kevnar e. Bi Stenbol re j tkiliyn and rewenbriy xurt bn, mamrn Osman din dihatin Van mamran bi devlemendn v war re li gor zevqn xwe ah dikirin

Li gel v yek, sedsala ber v nufsa Rmiyan j zehf b . Cih hebn. Ji bo hatina keman ya v coxrafyay gelek spekulasyon hene. Hinek dibjin Rmiyan aniye, hinek j iddia dikin ku Cihyan aniye Belk j Ereban Li Drsm j klarinet gelek t bikarann. Ber li Drsm klarnetjenn Yermen gelek navdar bne. Ji bil v, hinek kevneopiyn Elewiyn v war Ermeniyn xirstiyan j diibin hev . Weke mnak; Elewiyn Dersm ji ahiya sersal re dibjin gagan'. Ermen j ahiya sersal dikin, nav w ahiy j gaxant' e. Ji bil v; div Yermeniyn veart j neyn jibrkirin.
Li Drsm, Elewt di nava Zaza, Kurmanc Tirkan de bye sedema gelek tkiliyan. Zaza Kurmanc di bin bandora edebiyeta Elewiyn Tirk Faris de j mane. Weke mnak; ah Hatay serok Safewiyan b Dersm di bin dest w de b, bi xwe j ji arn Elewyan b-
awa ku, Ereb bye ziman slam, Tirk j li Drsm, Mere Swas di nav muzkn Elewiyan de gelek hatiye bikarann. (Brunessen).Ji Bil v, belk nezaniya nivsandina Zazak Kurmanc ji al pr'an (dede) j buye sedema v rew Em nabjin qet nivsn Zazak Kurmanc tune bye; l gelek km in.
Ji al forma muzk ve j belki tsr bne. Weke mnak, rtma 9/8 di muzka ne ol ya Zaza Kurmancan de xuya nabe L li Drsm bi taybet di gelek beytn (deyi) Zazak de ev rtm t bikarann. Di nav Tirkan de j ev ritm gelek navdar e

Dersm, Elezz, Melet, Semsr Mere j hewzeyek e Di Navbera Elewiyn v war de tekil hene. Ji bil v, me li jor j behs kirib; ev war heta sedsala anzdemn di bin dest Sefewiyan de b. Gelo, di w sedsal de bi ola Ehl- Heq'an (ran) re tekiliyeke awa bb, div lkolner li ser v mersel j bisekinin. Ji ber ku, mzka Ehl- Heqan ji gelek aliyan ve diibe muzka Elewiyn v war. Di Nava Ehl- Heq'an de Azer j zehf in
ran aristaniyeke kevnar e di war muzk de gelek saz hatine avakirin. Sstematzasyona meqeman enstrumantasyon gelek pket ye Kurdn ku li bajarn ran dijn j di bin tsra w de mane

Dawiya daw em hinek j li ser herma Rihay bisekinin: Bajarek gelek kevnar e. Navendeke ol ye j. Bhna rojhilata navn zehf t de heye- wazn amran, wazn vokalan (glisendo pir e). Li v der j di nav mzkjenn Kurd de Tirk zehf t bikarann. Stranbjn Kurd Lawjeyan bi Kurd xezelan bi Tirk di nav de peyvn Faris zde ne- dixwnin. Di nav xezelan de Helbestn helbestvann weke Fuzul gelek tne bikarann. Ez bawer im di navbera muzka Riha Kerkuk de j tekiliyek heye Meqamn Kurd, Ereb Tirkan gelek diibin hev Muzka Tirkn Barak- ku li Enteb zehf in- j tsr daye hunermendn v war

 

 

 

<< dier yazlar